Site Línguas Indígenas do Brasil, de Renato Nicolai < nicolai@indios.info >
Projeto Indios.Info < www.indios.info >
Vocabulário / Dicionário
Xetá
| Português | Xetá | [Proto-Tupi-Guarani] & [Swadesh] |
| orvalho | achabue | |
| sonho | ákaña | |
| dia | aladia | |
| flecha com ponta de madeira | alawete | |
| cotovelo | ama | |
| cabaça | amawá | |
| canto | aprai | |
| formiga | arará | |
| chuva | ateg | |
| molhado | awaba | |
| árvore | áwéra | [PTG16], [Swa082] |
| relâmpago | awera | |
| clava | awerapingebo | |
| azul, verde | awete | |
| vento | awoto | |
| morder | Co | [PTG130] |
| flor | debótérame | |
| cascavel | diagoi | |
| amigo | diakada | |
| velho (homem) | dialei, diarei | |
| velha (mulher) | dihárei | |
| boca | dióri | |
| abelha | ei | |
| joelho | enápua | |
| sol | enexave | |
| mão | epo | |
| perna | etama | |
| barriga da perna | etama-la | |
| pele | eti | |
| terra, solo | ewûa | |
| urubu | fofoai | |
| pássaro pequeno | gurokihãge | |
| arco | gwaraba | |
| folha | há | |
| doente | hade | |
| veia | hadia | |
| lasca de madeira, cavaco | hágwe | |
| pombo grande | hãhãhai | |
| mãe | hai | |
| carne | haika | |
| quati | haikãcai | |
| capivara | haikehüra | |
| fogo | haikela | |
| queixada, cateto | haikenhuai | |
| punção, pequeno osso aguçado | haikiinka | |
| onça pintada | haiköpintai | |
| quente | hako | |
| grande | haledja, hauidja | |
| lontra | hame-ai | |
| tanga | hamiaka | |
| raiz | hapó | |
| camundongo | hararau | |
| ratazana | hararau | |
| espinho | haté | |
| cerração, nevoeiro | hawãndie | |
| pombo pequeno | hehai | |
| veado | hehehai | |
| tatu | hekeldiave | |
| botocudo, homem com enfeite labial | heméta | |
| coração | henia | |
| Plêiades | hetai | |
| sangue | hoga | |
| água | hoñe | |
| resina | huawaai | |
| porco-do-mato | huhai | |
| bugio | huimá | |
| paca | hum-hai | |
| preto | hûntai | |
| estrela | iateda | |
| mel | ikãge | |
| mamilo | ikãta | |
| olho | imaha | |
| velho | inama | |
| osso | inkã | |
| dedo mínimo | inkanawakã | |
| língua | inko | |
| casca de árvore, cortiça | ipegwa | |
| pele | ipire | |
| pedra | itá | |
| comer carne de animal agressivo | jurúri | |
| aurora | kádo | |
| cana, caniço, criciúma | kailekomhuá | |
| seio | kamoá | |
| homem, varão | kanome | |
| branco | katahai | |
| vespa | kawá | |
| tarde | kerakadso | |
| piolho | k | |
| cabaça | kogwa | |
| macaco | krakoi | |
| jacu | kukai | |
| pai | mai | |
| mosquito | malegwe | |
| manhã | memóe | |
| irmão | mendjagoi | |
| mosca | mero | |
| cobra | moi | |
| lagarto | moihiruai | |
| tamanduá-bandeira | moko hehai | |
| tamanduá-mirim | moko-atai | |
| espírito, alma | möuel | |
| irmã | nadsiagwe | |
| aranha | ñadú | |
| cabelo | ñaka | |
| cabeça | ñakãkawe | |
| costela | ñalóka | |
| orelha | ñambi | |
| mulher | ñanekoinha, koña | |
| corda de arco | napádia | |
| flecha para pássaro | narapia | |
| sapo | ndoi | |
| dente | nénai | |
| machado | nepraka | |
| inimigo | nhadiakáte | |
| lua | nhanetavetoa | |
| alma | nhang | |
| não | ñiá | |
| urubu-de-cabeça-vermelha | niampine | |
| lenha | niapiá | |
| alto | niauai | |
| criança | nieue kauai | |
| arco-íris | nitio | |
| coxa | ñor | |
| frio | ñrãdja | |
| mata, floresta | ñyata | |
| peito | pasiá | |
| comer carne de tamanduá | pawâwa | |
| caminho, trilha | péka | |
| urubu branco | peke-hararau | |
| cesta | pinako, eváitá | |
| jacutinga | pinpiai | |
| noite | poá | |
| comer carne de animal aquático | pókai | |
| casco | posiabe | |
| unha do pé | posiape | [PTG160] e [PTG98] |
| pé | prohá | |
| unha | puape | |
| puma | punahai | |
| vermelho | putadai | |
| peixe | radja | |
| nariz | sapota | |
| esposa | simirada | |
| flauta-de-pã | tagwa | |
| areia | takarói | |
| taquara, bambu | tákua | |
| abano, esteira | tapégwá | |
| casa | tapui | [Swa095] |
| carvão | tátabui | |
| fumaça | tatade | |
| céu | tataka | |
| cinza | tataupa | |
| pequeno | teai | [Swa069] |
| marido | teiradwa | |
| lebre | teká | |
| anta | telagoihai | |
| filha, menina | tigwá | |
| polegar | tikaáudio | |
| filha, jovem moça | timémo | |
| filho | timemo | |
| barba | tirá | |
| cabeça, parte superior | tixapote | |
| gafanhoto | toko | |
| menino | txigoi, xigoi | |
| comer carne de animal | u | [PTG59] |
| emplumação da flecha | upéba | |
| flecha | vûá | |
| boiar | wewi | [PTG28] |
| povo xetá | xetá | |
| Xetá | Português | Español | English | [Proto-Tupi-Guarani] & [Swadesh] |
| achabue | orvalho | rocío | dew | |
| ákaña | sonho | sueño | dream | |
| aladia | dia | día | day | |
| alawete | flecha com ponta de madeira | frecha com punta de madera | wood pointed arrow | |
| ama | cotovelo | codo | elbow | |
| amawá | cabaça | calabaza | gourd, calabash | |
| aprai | canto | canto | sing | |
| arará | formiga | hormiga | ant | |
| ateg | chuva | lluvia | rain | |
| awaba | molhado | mojado | wet | |
| áwéra | árvore | árbol | tree | [PTG16], [Swa082] |
| awera | relâmpago | relámpago | lightining | |
| awerapingebo | clava | clave | club | |
| awete | azul, verde | azul, verde | blue, green | |
| awoto | vento | viento | wind | |
| Co | morder | morder | to bite | [PTG130] |
| debótérame | flor | flor | flower | |
| diagoi | cascavel | cascabél | variety of snake | |
| diakada | amigo | amigo | friend | |
| dialei, diarei | velho (homem) | viejo | old man | |
| dihárei | velha (mulher) | vieja | old woman | |
| dióri | boca | boca | mouth | |
| ei | abelha | abeja | bee | |
| enápua | joelho | rodilla | knee | |
| enexave | sol | sol | sun | |
| epo | mão | mano | hand | |
| etama | perna | pierna | leg | |
| etama-la | barriga da perna | panturilla | calf (of the leg) | |
| eti | pele | piél | skin | |
| ewûa | terra, solo | tierra, suelo | earth, soil | |
| fofoai | urubu | buitre | vulture | |
| gurokihãge | pássaro pequeno | ave pequeña | small bird | |
| gwaraba | arco | arco | bow | |
| há | folha | hoja | leaf | |
| hade | doente | enfermo | sick | |
| hadia | veia | vena | vein | |
| hágwe | lasca de madeira, cavaco | lasca, astilla de madera | wood chip or splinter | |
| hãhãhai | pombo grande | paloma grande | big dove | |
| hai | mãe | madre | mother | |
| haika | carne | carne | meat | |
| haikãcai | quati | cuati | variety of small rodent | |
| haikehüra | capivara | capibara | capybara | |
| haikela | fogo | fuego | fire | |
| haikenhuai | queixada, cateto | puerco salvage | collared peccary | |
| haikiinka | punção, pequeno osso aguçado | puncíon | puncture | |
| haiköpintai | onça pintada | onza pintada | spotted tiger | |
| hako | quente | caliente | hot | |
| haledja, hauidja | grande | grande, largo | big | |
| hame-ai | lontra | nutria | otter | |
| hamiaka | tanga | taparrabo | loin-cloth | |
| hapó | raiz | raíz | root | |
| hararau | camundongo | ratoncito | mouse | |
| hararau | ratazana | rata | rat | |
| haté | espinho | espina | thorn | |
| hawãndie | cerração, nevoeiro | niebla | thick fog | |
| hehai | pombo pequeno | paloma pequeña | small dove | |
| hehehai | veado | venado | deer | |
| hekeldiave | tatu | armadillo | armadillo | |
| heméta | botocudo, homem com enfeite labial | hombre con ornamento labial, "botocudo" | man with lip ornament, "botocudo" | |
| henia | coração | corazón | heart | |
| hetai | Plêiades | Pleiades | Pleiads | |
| hoga | sangue | sangre | blood | |
| hoñe | água | água | water | |
| huawaai | resina | resina | resin | |
| huhai | porco-do-mato | esp. de cerdo | variety of pig | |
| huimá | bugio | esp. de mono | variety of monkey | |
| hum-hai | paca | paca | paca, spotted cavy | |
| hûntai | preto | negro | black | |
| iateda | estrela | estrella | star | |
| ikãge | mel | miél | honey | |
| ikãta | mamilo | mamelón | nipple | |
| imaha | olho | ojo | eye | |
| inama | velho | viejo | old | |
| inkã | osso | hueso | bone | |
| inkanawakã | dedo mínimo | dedo mínimo | little finger | |
| inko | língua | lengua | tongue | |
| ipegwa | casca de árvore, cortiça | corteza | bark | |
| ipire | pele | piél | skin | |
| itá | pedra | piedra | stone | |
| jurúri | comer carne de animal agressivo | comer carne de animal agresivo | eat meat of wild animal | |
| kádo | aurora | aurora | aurora, dawn | |
| kailekomhuá | cana, caniço, criciúma | caña | cane | |
| kamoá | seio | seno | breast | |
| kanome | homem, varão | hombre, varón | man | |
| katahai | branco | hombre blanco | white man | |
| kawá | vespa | avispa | wasp | |
| kerakadso | tarde | tarde | afternoon | |
| k | piolho | piojo | louse | |
| kogwa | cabaça | calabaza | gourd | |
| krakoi | macaco | mono | monkey | |
| kukai | jacu | esp. de ave | variety of bird | |
| mai | pai | padre | father | |
| malegwe | mosquito | zancudo | mosquito | |
| memóe | manhã | mañana | morning | |
| mendjagoi | irmão | hermano | brother | |
| mero | mosca | mosca | fly | |
| moi | cobra | culebra | snake, cobra | |
| moihiruai | lagarto | lagarto, iguana | lizard | |
| moko hehai | tamanduá-bandeira | esp. de osos hormiguero | variety of anteater | |
| moko-atai | tamanduá-mirim | esp. de osos hormiguero | variety of anteater | |
| möuel | espírito, alma | espiritu, alma | spirit, soul | |
| nadsiagwe | irmã | hermana | sister | |
| ñadú | aranha | araña | spider | |
| ñaka | cabelo | cabello, pello | hair | |
| ñakãkawe | cabeça | cabeza | head | |
| ñalóka | costela | costilla | rib | |
| ñambi | orelha | oreja | ear | |
| ñanekoinha, koña | mulher | mujer | woman | |
| napádia | corda de arco | hilo del arco | rope's bow | |
| narapia | flecha para pássaro | frecha para aves | bird's arrow | |
| ndoi | sapo | sapo | toad | |
| nénai | dente | diente | tooth | |
| nepraka | machado | hacha | axe | |
| nhadiakáte | inimigo | enemigo | enemy | |
| nhanetavetoa | lua | luna | moon | |
| nhang | alma | alma | soul | |
| ñiá | não | no | no, not | |
| niampine | urubu-de-cabeça-vermelha | esp. de buitre | variety of vulture | |
| niapiá | lenha | leña | firewood | |
| niauai | alto | alto | high, tall | |
| nieue kauai | criança | niño | child | |
| nitio | arco-íris | arco iris | rainbow | |
| ñor | coxa | muslo | thigh | |
| ñrãdja | frio | frío | cold | |
| ñyata | mata, floresta | bosque | forest | |
| pasiá | peito | pecho | chest | |
| pawâwa | comer carne de tamanduá | comer carne de tamandua | eat anteater meat | |
| péka | caminho, trilha | camino | path, trail | |
| peke-hararau | urubu branco | esp. de buitre blanco | variety of white vulture | |
| pinako, eváitá | cesta | canasta | basket | |
| pinpiai | jacutinga | esp. de ave | variety of bird | |
| poá | noite | noche | night | |
| pókai | comer carne de animal aquático | comer carne de animal de água | eat water animal meat | |
| posiabe | casco | casco | hoof | |
| posiape | unha do pé | uña del pié | toe nail | [PTG160] e [PTG98] |
| prohá | pé | pié | foot | |
| puape | unha | uña | nail | |
| punahai | puma | puma | mountain lion | |
| putadai | vermelho | rojo | red | |
| radja | peixe | pescado | fish | |
| sapota | nariz | nariz | nose | |
| simirada | esposa | esposa | wife | |
| tagwa | flauta-de-pã | flauta-de-pã | Pan's flute | |
| takarói | areia | arena | sand | |
| tákua | taquara, bambu | tacuara | bamboo | |
| tapégwá | abano, esteira | abanico, estera | fire-fan, mat | |
| tapui | casa | casa | house | [Swa095] |
| tátabui | carvão | carbón | charcoal | |
| tatade | fumaça | humo | smoke | |
| tataka | céu | cielo | sky | |
| tataupa | cinza | ceniza | ash | |
| teai | pequeno | pequeño | small, little | [Swa069] |
| teiradwa | marido | esposo | husband | |
| teká | lebre | liebre | hare | |
| telagoihai | anta | danta, sachavaca | anta, tapir | |
| tigwá | filha, menina | hija, niña | daughter, girl | |
| tikaáudio | polegar | pulgar | thumb | |
| timémo | filha, jovem moça | hija, muchacha | daughter, girl | |
| timemo | filho | hijo | son | |
| tirá | barba | barba | beard | |
| tixapote | cabeça, parte superior | cabeza, cimo | head, top | |
| toko | gafanhoto | saltamontes | grasshopper | |
| txigoi, xigoi | menino | niño | boy | |
| u | comer carne de animal | comer carne de animal | eat animal meat | [PTG59] |
| upéba | emplumação da flecha | emplumación de la flecha | arrow feathering | |
| vûá | flecha | frecha | arrow | |
| wewi | boiar | boyar | to float | [PTG28] |
| xetá | povo xetá | el pueblo xetá | the Xeta people | |
Fonte: Citado por RODRIGUES, Aryon; FERNANDES, José Loureiro (1959); citado por GREENBERG, Joseph H., Language in the Americas, 1987.
Localização: Noroeste do Paraná - Brasil, Serra dos Dourados.
Sinonímia: Xetá da Serra
[Colaboração de Victor Petrucci (ver links).]
Nenhum comentário:
Postar um comentário